سند راهبردی سلامت با رویکرد طب اسلامی

دولت اسلامی و سلامت

جایگاه دولت اسلامی

خداوند متعال: « آیا به جای او ولیّ و سرپرستی برای خود گرفته‌اند؟ خداست که ولیّ و سرپرستی راستین است، و اوست که مردگان را زنده می‌کند، و هموست که بر هر چیزی تواناست. (9) و درباره هر چیزی اختلاف پیدا کردید ، داوریش به خدا [ ارجاع می گردد ] . چنین خدایی پروردگار من است. بر او توکل کردم و به سوی او بازمی‌گردم. (10)»

[أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ فَاللَّهُ هُوَ الْوَلِيُّ وَ هُوَ يُحْيِ الْمَوْتي‏ وَ هُوَ عَلي‏ کُلِّ شَيْ‏ءٍ قَديرٌ (9) وَ مَا اخْتَلَفْتُمْ فيهِ مِنْ شَيْ‏ءٍ فَحُکْمُهُ إِلَي اللَّهِ ذلِکُمُ اللَّهُ رَبِّي عَلَيْهِ تَوَکَّلْتُ وَ إِلَيْهِ أُنيبُ (10)] [قرآن کریم، سوره شوری]

 با انقلاب شکوهمند اسلامی، نظام مقدس اسلامی در ایران پایه گذاری شده و مقدمات لازم برای تشکیل دولت اسلامی فراهم گردیده است. امری که ایجاد آن لازم و ملزوم جامعه‌ی اسلامی است و امید است با تحقق این دو امر؛ ظهور تمدن نوین اسلامی پدیدار شود.

دولت اسلامی؛ دولتی است که بر اساس قواعد و اصول دین مبین اسلام، جامعه اسلامی را اداره کرده و حکم الهی را در زمین جاری می کند.

 

سلامت و وابستگی آن به دیگر موضوعات

حال در پایان دهه‌ی چهارم از عمر نظام مقدس اسلامی، می‌بایست با تصویرسازی و إن‌شاء‌الله نمونه‌سازی از برخی موضوعات در دولت و جامعه‌ی اسلامی شرایط را برای تحقق کامل آن فراهم سازیم.

 شاید موضوع سلامت از چالشی‌ترین مباحث در تمدن‌های گوناگون بشری باشد، چرا که تحقق آن مستقل نیست و وابسته به بسیاری از کلان موضوعات و ابَر مسئله‌های دیگر است.

اما نمی‌توان با نادیده گرفتن بررسی مفهوم سلامت در مکتب اسلام، سبب شد؛ راه تقلید و اقتباس از غرب یا شرق در حوزه‌ی سلامت باز شده و ما را در دیگر موضوعات و مسائل نیز وابسته به تمدن‌های گوناگون کند.

لذا تلاش ما در این نوشته این است که مفهوم سلامت را در دولت اسلامی و روش تحقّق آن را در جامعه‌ی اسلامی تبیین نموده و تلاش کنیم تا با اجرای نمونه‌های موفّق از آن، الگویی برای بسط و گسترش سلامت ایجاد نماییم.

خداوند متعال: «بگو: من فقط به شما یک اندرز می‌دهم که؛ دو دو و به تنهایی برای خدا به پا خیزید، سپس بیندیشید ...» [قُلْ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنى‏ وَ فُرادى‏ ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا ... (46)] [قرآن کریم، سوره سباء]

 

 

مسائل و راه حل کلی

مسائل راهبردی ما در حوزه‌ی سلامت

خداوند متعال: «و از ميان مردم كسى است كه در زندگى اين دنيا سخنش تو را به تعجب وا مى‌دارد و خدا را بر آنچه در دل دارد گواه مى‏‌گيرد و حال آنكه او سخت‏‌ترين دشمنان است (۲۰۴) و چون رياستى يابد كوشش مى‌‏كند كه در زمين فساد نمايد و كشت و نسل را نابود سازد و خداوند تباهكارى را دوست ندارد(۲۰۵)»

[وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ (۲۰۴) وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ (۲۰۵)] [قرآن کریم: سوره بقره]

  1. افزایش چشمگیر سقط جنین و ازدیاد آمار ناباروری در زوجین ایرانی
  2. گسترش بی سابقه بیماری های صعب العلاج و مرگ‌های ناگهانی
  3. کاهش بی سابقه آرامش روحی و روانی
  4. فقر کیفی مواد غذایی و محصولات گوناگون کشاورزی
  5. وابستگی مبنایی در علوم گوناگون به ویژه علوم کاربردی و مورد نیاز جامعه‌ی اسلامی مانند پزشکی و کشاورزی به تمدن غرب
  6. وابستگی شدید در صنعت پزشکی و کشاورزی به دولت‌های مستکبر جهان

 

فائو و WHO مسئله‌سازان و دشمنان اصلی

خداوند متعال: «بسيارى از آنان را مى‌‏بينى كه كسانى كه كفر ورزيده‏‌اند را به ولایت خود گرفتند، راستى چه زشت است آنچه براى خود پيش فرستادند كه [در نتيجه] خدا بر ايشان خشم گرفت و پيوسته در عذاب مى‌مانند (۸۰) و اگر به خدا و پيامبر و آنچه كه به سوى او فرود آمده ايمان مى‌‏آوردند آنان را به ولایت نمى‏‌گرفتند ليكن بسيارى از ايشان نافرمانند (۸۱) مسلماً يهوديان و كسانى را كه شرك ورزيده‏‌اند دشمن‏ترين مردم نسبت به مؤمنان خواهى يافت و قطعا كسانى را كه گفتند ما نصرانى هستيم نزديكترين مردم در دوستى با مؤمنان خواهى يافت زيرا برخى از آنان دانشمندان و رهبانانى‏‌اند كه تكبر نمى‌‏ورزند (۸۲)»

[تَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَبِئْسَ مَا قَدَّمَتْ لَهُمْ أَنْفُسُهُمْ أَنْ سَخِطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَفِي الْعَذَابِ هُمْ خَالِدُونَ (۸۰) وَلَوْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالنَّبِيِّ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِيَاءَ وَلَكِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ فَاسِقُونَ (۸۱) لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَدَاوَةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الْيَهُودَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى ذَلِكَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّيسِينَ وَرُهْبَانًا وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ (۸۲)] [قرآن کریم: سوره مائده]

  1. یهود و مشرکان یعنی کسانی که در ربوبیت الهی شریک قائل هستند؛ دشمنان اصلی بشریت و ملت‌های مستضعف جهان‌اند.
  2. نابودکردن نسل بشر با عناوین گوناگون از جمله عدم گنجایش زمین؛ اصلی‌ترین برنامه دشمنان است. بیوتروریسم و کشتارهای جهانی از جمله مصادیق آن است.
  3. عدم شناخت و معرفت دشمنان نسبت به محیط زیست و خلقت الهی باعث آن می شود که نه تنها تلاش ایشان برای حفظ محیط زیست، نتیجه ندهد بلکه باعث نابودی آن گردیده است. تغییر در خلقت، ترویج درختان غیرمثمر، تراریخته‌ها و فروریخته ها از جمله مصادیق این موضوع است.
  4. یهود با رعایت مصرف طیبات برای مردم خود در قالب نشان تجاری «کاشر» تمام تلاش خود را در ترویج مصرف خبیثات برای دیگر مردم جهان انجام می‌دهد. نوشابه‌های گوناگون، ژله و پاستیل، شیرینی‌جات مصنوعی و روغن‌های تراریخته از جمله مصادیق آن است.
  5. فائو یا سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد و سازمان بهداشت جهانی (WHO) هر دو تحت تسلط صهیونیسم جهانی، در تلاش هستند سیاست‌های خباثت‌آلود یهود در مورد بشریت را در جهان محقق کنند.

 

اميرالمؤمنین علی علیه السلام فرمودند: «اين امت اسلام پيوسته در خير و خوبي و سعادت و نجات هستند تا زماني كه لباس عجم‌ها (عجم يعني كفار غیرعرب، نه ايرانيان) را نپوشيده‌اند و غذاي عجم‌ها را نمي‌خورند و اگر چنین کنند به قهر الهی ذلیل می‌شوند.» [أَحْمَدُ بْنُ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِيُّ فِي الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ جَمِيعاً عَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَيْدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ آبَائِهِ ع أَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ ع كَانَ لَا يُنْخَلُ لَهُ الدَّقِيقُ وَ كَانَ ع يَقُولُ لَا تَزَالُ هَذِهِ الْأُمَّةُ بِخَيْرٍ مَا لَمْ يَلْبَسُوا لِبَاسَ الْعَجَمِ وَ يَطْعَمُوا أَطْعِمَةَ الْعَجَمِ- فَإِذَا فَعَلُوا ذَلِكَ ضَرَبَهُمُ اللَّهُ بِالذُّلِّ.] [وسائل الشيعة، ج‏5، ص: 27]

 

حل مسائل راهبردی در حوزه سلامت با بازگشت به مرجعیت علمی قرآن و سنت

خداوند متعال: «پس هرگز از کافران پیروی نکن و با این (کتاب) با آن ها جهادی بزرگ انجام ده» [فَلا تُطِعِ الْكافِرينَ وَ جاهِدْهُمْ بِهِ جِهاداً كَبيراً (52)] [قرآن کریم: سوره فرقان]

در واقع دشمن با تغییر در نگرش بشر امروزی نسبت به مفهوم سلامت؛ توانسته بر اساس آموزه های اقتصاد لیبرالی و منطق سودگرا و منفعت‌طلبِ نظام سرمایه‌داری، کاسبِ درد مردم باشد و با ترس و تبلیغات آحاد جامعه را مجبور به پرداخت هزینه‌های گوناگون برای احیای سلامت خود نماید.

لذا نخست می‌بایست با ارتقای علمی مردم بر اساس مرجعیت علمی قرآن و سنت، تعریف درستی از سلامت را در جامعه نهادینه کرد و این مفهوم درست از سلامت را در ذهن های مستضعفین جهان جایگزین نمود تا ضمن ارتقای سلامت جامعه، میزان وابستگی به دشمنان بشریت به حداقل ممکن برسد.

 

  1. برای تعریف سلامت از منبع اصلی معرفت و شناخت در فهم موضوعات و مسائل اسلامی، یعنی وحی کمک می‌گیریم! چرا که اعتقاد به مرجعیت علمی قرآن و سنت؛ اصلی‌ترین مشخصه در تمدن اسلامی است.
  2. با نگاهی استظهاری از آیات و روایات به معرفی اجمالی حقیقت انسان، علل اصلی بیماری‌ها و مؤثرترین عامل در سلامت پرداخته ایم تا مفهوم سلامت با بیان این چند مؤلفه تبیین شود.

خداوند متعال: «در دین هیچ اجباری نیست. و راه از بیراهه به خوبی آشکار شده است. پس هر کس به طاغوت کفر ورزد، و به خدا ایمان آورد، به یقین، به دستاویزی استوار، که آن را گسستن نیست، چنگ زده است. و خداوند شنوایِ داناست.» [لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ فقد استَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى‏ لاَ انْفِصامَ لَها وَ اللَّهُ سَميعٌ عَليمٌ (256)] [قرآن کریم، سوره بقره]

 

  1. برای تشخیص دقیق «رشد» و حرکت در مسیر حق می‌بایست مسیر «غیّ» و طاغوت نیز تبین شود. لذا اشاره می‌کنیم؛ درست بر خلاف نگاه وحیانی اسلام به انسان، علل بیماری‌ها و مؤثرترین عوامل در سلامت؛ زیست‌شناسی، طب مدرن و بیوتکنولوژی بر اساس شناخت تجربی و استقرای ناقص خود؛ فرضیه‌ی تکامل داروین را به عنوان نظریه پایه پذیرفته و ربوبیت الهی را در عمل زیر سوال می‌برند.
  2. فرضیه‌ی تکامل داروین؛ نگاهی است که جسارت دخالت در نظام ژنتیک را به دانش آموختگان بیوتکنولوژی می‌دهد و موجب ظهور فساد در خشکی و دریا شده است.

امیرالمؤمنین علی علیه السلام: «اى كميل؛ جز از ما مگير تا از ما باشى. اى كميل؛ هيچ حركت نيست مگر آنكه تو به شناخت آن نيازمندى.» [يَا كُمَيْلُ لَا تَأْخُذْ إِلَّا عَنَّا تَكُنْ مِنَّا يَا كُمَيْلُ مَا مِنْ حَرَكَةٍ إِلَّا وَ أَنْتَ مُحْتَاجٌ فِيهَا إِلَى مَعْرِفَةٍ] [تحف العقول، النص، ص: 171]

 

مفهوم سلامت؛ نظریه مبنای ما در انسان شناسی و تعریف ما از سلامت و بیماری

اول؛ قلب، مرکز فرماندهی انسان

امام صادق عليه السّلام: «بدان كه قلب نسبت به جسد انسانى به منزله‌ی امام است براى مردم كه همه بايد اطاعتش را بنمايند، مگر نمى‏بينى كه تمام جوارح و اعضاء جسد اعوان و ايادى و مفسّر قلب هستند.» [اعْلَمْ يَا فُلَانُ أَنَّ مَنْزِلَةَ الْقَلْبِ مِنَ الْجَسَدِ بِمَنْزِلَةِ الْإِمَامِ مِنَ النَّاسِ الْوَاجِبِ الطَّاعَةِ عَلَيْهِمْ أَ لَا تَرَى أَنَّ جَمِيعَ جَوَارِحِ الْجَسَدِ شُرَطٌ لِلْقَلْبِ وَ تَرَاجِمَةٌ لَهُ مُؤَدِّيَةٌ.] [علل الشرائع، ج‏1، ص: 109]

 

  1. قلب مرکز فرماندهی انسان، آیینه روح و مرکز پاسخ به نیازهای عقل یا خواسته های نفس از طریق دیگر اعضای بدن می باشد. طب مدرن؛ مغز را مرکز بدن انسان می‌داند.
  2. انسان دارای روح، عقل، جسم و نفس است. طب مدرن فقط نسبت به جسم، آن هم با نگاه داروینی شناخت دارد.
  3. نیت، حزم، عزم ‌و اراده ابزار تسلط قلب بر انسان است.

 

امام صادق عليه السّلام: «هيچ بدنى از تحمّل آنچه نيّت؛ توان آن را داشته باشد، ناتوان نشده است.»‏ [مَا ضَعُفَ بَدَنٌ عَمَّا قَوِيَتْ عَلَيْهِ النِّيَّةُ.] [من لا يحضره الفقيه، ج‏4، ص: 400]

 

دوم؛ معده، خانه‌ی بیماری‌ها

پیامبر عظیم‌الشأن اسلام صلی الله علیه و آله: «معده خانه‌ی بیماری‌هاست و پرهیز رأس داروهاست و بدنت را به آنچه بدان خو کرده وا گذار» [وَ قَالَ النَّبِيُّ ص الْمَعِدَةُ بَيْتُ الدَّاءِ وَ الْحِمْيَةُ رَأْسُ الدَّوَاءِ وَ أَعْطِ كُلَّ بَدَنٍ مَا عَوَّدْتَه‏] [عوالي اللئالي العزيزية في الأحاديث الدينية، ج‏2، ص: 30]

  1. معده خانه بیماری هاست و نوشیدنی‌ها و خوردنی‌های طیب و خبیث و روش مصرف آن مؤثر در این مسئله است.

‌از دیگر علل اصلی بیماری‌های انسان از منظر وحی و طب اسلامی؛

  1. گناه و ظلم
  2. آزمایش و ابتلا الهی است.

 

خداوند متعال: «و هر [گونه] مصیبتی به شما برسد به سبب دستاورد خود شماست، و [خدا] از بسیاری درمی‌گذرد.» [وَ ما أَصابَکُمْ مِنْ مُصيبَةٍ فَبِما کَسَبَتْ أَيْديکُمْ وَ يَعْفُوا عَنْ کَثيرٍ (30)] [قرآن کریم: سوره شوری]

مهمترین علل بیماری‌ها در طب مدرن؛ 1. ژن و سلول 2. میکروب، ویروس، انگل و باکتری 3. عدم توازن در ریز مغزی‌ها، که با یک نگاه حداقلی و بدون در نظر گرفتن حتی دیگر مسائل مادی نظیر مزاج، فقط در دایره مسایل مربوط به جسم خلاصه می شود.

 

سوم؛ قلب، مؤثرترین عامل در سلامت

پیامبر عظیم‌الشأن اسلام صلی الله علیه و آله: «در وجود انسان پاره گوشتى (قلب صنوبری) است كه اگر صحيح و سالم باشد ساير اعضاى بدن نيز سالم است و اگر مريض باشد ساير اعضاى بدن نيز مريض و فاسد خواهد بود و آن قلب است.» [فِي الْإِنْسَانِ مُضْغَةٌ إِذَا هِيَ سَلِمَتْ وَ صَحَّتْ سَلِمَ بِهَا سَائِرُ الْجَسَدِ فَإِذَا سَقُمَتْ سَقُمَ بِهَا سَائِرُ الْجَسَدِ وَ فَسَدَ وَ هِيَ الْقَلْبُ.] [الخصال، ج‏1، ص: 31]

 

سلامت انسان وابسته به سلامت قلب است. قلب؛ مرکز فرماندهی، حافظ سلامت و مدیر بدن در رفع بیماری‌هاست.

قلب؛ نرم افزار و سخت افزار دارد. مثل موبایل یا کامپیوتر! یعنی منظور از قلب همین پاره گوشت صنوبری شکل است که نرم‌افزاری روی آن سوار است.

سلامت قلب از منظر وحی و طب اسلامی وابسته به عواملی نظیر؛

  1. تفکر و علم
  2. هوای نفس
  3. رِفق و محبت
  4. مصرف طیبات، رعایت آداب مصرف و پرهیز از خبیثات است.

 

امام صادق علیه السلام: «كننده كار بدون بصيرت؛ مانند رونده در غير راه صحيح است، كه سرعت سير چيزى جز دور شدن از راه بر او نمى‏افزايد.» [الْعَامِلُ عَلَى غَيْرِ بَصِيرَةٍ كَالسَّائِرِ عَلَى غَيْرِ الطَّرِيقِ لَا يَزِيدُهُ سُرْعَةُ السَّيْرِ إِلَّا بُعْداً.] [الكافي (ط - الإسلامية)، ج‏1، ص: 43. من لا يحضره الفقيه، ج‏4، ص: 401]

البته طب مدرن با نگاه کاملاً تجربی، مادی و سرمایه داری، جزءگرا، بخشی، سکولار و عدم جامع نگری به انسان، علل بیماری ها و در کل عوامل موثر بر سلامت، دچار اختلال در نظام معرفتی شده و در نتیجه تلاش معتقدان به این مکتب طبی برای ارتقای سلامت بشریت جز خسارات جبران ناپذیر روحی، جسمی و روانی، محصول دیگری در بر نداشته است.

 

نقشه راه

إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ

قرآن کریم: آیه 89 سوره شعراء

چشم انداز:

رشد و تعالی فرد، خانواده و جامعه‌ی اسلامی با قلب سلیم، آرامش روح، حاکمیت عقل، فرمانبرداری نفس،

تقویت جسم و سازش با معایب آن و در نهایت بهبود بیماری‌ها

خداوند متعال: «آگاه باش که تنها با یاد خدا قلب‌ها آرامش می‌یابد.» [أَلا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ (28)] [قرآن کریم: سوره شوری]

در طب مدرن سعی می‌شود با علامت درمانی و تسکین موضعی، این آرامش روحی، صحت جسمی و حس خوب به صورت مصنوعی به انسان منتقل شده و در نهایت آسایش و راحتی جسمی و مادی را برای آدمی به ارمغان می‌آورد. راحت‌طلبی، حسّ خوشی و غفلت، نتیجه‌ی این سلامت تقلّبی خواهد بود.

 

اصول کلی:

اول؛ مرجعیت علمی قرآن و سنت

خداوند متعال: «و کلیدهای غیب، تنها نزد اوست. جز او [کسی] آن را نمی داند، و آنچه در خشکی و دریاست می داند، و هیچ برگی فرو نمی افتد مگر [این که] آن را می داند، و هیچ دانه ای در تاریکی های زمین، و هیچ تر و خشکی نیست مگر این که در کتابی روشن [ثبت] است.

[وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُها إِلاَّ هُوَ وَ يَعْلَمُ ما فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ ما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلاَّ يَعْلَمُها وَ لا حَبَّةٍ في‏ ظُلُماتِ الْأَرْضِ وَ لا رَطْبٍ وَ لا يابِسٍ إِلاَّ في‏ کِتابٍ مُبينٍ (59)] [قرآن کریم: سوره انعام]

دوم؛ سلب سلامت جامعه توسط دشمن

خداوند متعال: «نه كسانى كه از اهل كتاب كافر شده‏‌اند و نه مشركان [هيچ كدام] دوست نمى‌دارند خيرى از جانب پروردگارتان بر شما فرود آيد با آنكه خدا هر كه را خواهد به رحمت‏ خود اختصاص دهد و خدا داراى فزون‏بخشى عظيم است (۱۰۵)» [مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (۱۰۵) ] [قرآن کریم: سوره بقره]

 

سیاست ها:

اول؛ تمرکز بر حفظ و ارتقای سطح سلامت جامعه اسلامی

دوم؛ عدم تصدی‌گری در امر درمان

خداوند متعال: «در حقیقت، خدا حال قومی را تغییر نمی‌دهد تا آنان حال خود را تغییر دهند.» [إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِم ... (11)‏] [قرآن کریم: سوره رعد]

مسئولیت سلامت در جامعه با مردم است و دولت اسلامی تنها نقش هدایت، حمایت و نظارت را ایفا می‌کند. چرا که دولت اسلامی؛ دولتی مردمی است و بر اساس تکیه بر نیروها و اراده‌های اجتماعات بشری و عنایت پروردگار، اهداف خویش را به پیش می‌برد.

پیامبر عظیم‌الشأن اسلام صلی الله علیه و آله: «همه شما نگهبانید و همه شما در برابر رعیت و مردم خویش مسئول هستید.» [وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ كُلُّكُمْ رَاعٍ وَ كُلُّكُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ.] [جامع الأخبار(للشعيري)، ص: 119]

در واقع مردم در دولت اسلامی فقط با دادن رأی و انتخاب حُکام از خود رفع مسئولیت نکرده و در همه عرصه‌ها با هدایت‌های کلان دولت، امور را به دست خود اجرایی کرده و آن را محقق می‌سازند.

حوزه سلامت هم نه تنها مستثنی از این روش در دولت اسلامی نیست بلکه به واسطه آن که موضوع سلامت امر مستقلی از دیگر شئون زندگی بشر نبوده و عوامل مؤثر بر سلامت در کل ساختار حیات بشریت گسترده است، لذا دولت اسلامی در امر درمان و حتی پیشگیری به معنای رایج، تصدی‌گری نداشته و مردم باید مسئولیت سلامت و درمان را به عهده بگیرند و دولت اسلامی با هدایت، حمایت و نظارت به موقع در تحقق آن ایفای نقش کند.

حاکمیتی شدن درمان باعث گسترش بیماری می‌شود. چرا که خوی لذت‌جوی آدمی با سهل‌انگاری در پیشگیری به امید درمانی که بر عهده دولت است نه وظیفه‌ی خویش؛ در تکاپوی لذت جویی بیشتر، سلامت خود را به خطر می‌اندازد.

ضمن آن که با حاکمیتی شدن درمان؛ میزان وابستگی مردم به حکومت افزایش یافته و استقلال و حرّیت انسانی تحت‌الشعاع قرار می‌گیرد. در واقع وابستگی، یکی از عوامل اصلی استضعاف و محرومیت است که پس از حکومتی شدن درمان در جامعه فراگیر خواهد شد.

اما دولت اسلامی سعی می‌کند با؛ ارتقای علمی، مفهوم رایج از سلامت را در جامعه تغییر دهد تا با اصلاح این مفهوم یکی از شرایط تحقق جامعه اسلامی محقق شود. نمود عملی این تغییر در مفهوم سلامت؛ اصلاح تغذیه مردم است. همچنین با احیای نقش طبیب در بستر آزاد رقابتی مابین اطبّاء کیفیت درمان را در جامعه‌ی اسلامی به حداکثر کمال خود نزدیک نموده و با استفاده از قدرت خود در امر نظارت جلوی سوءاستفاده‌های احتمالی را می‌گیرد.

 

ماموریت‌ها:

اول؛ اصلاح نگرش مردم نسبت به مفهوم سلامت

امام باقر عليه السّلام: «اين را بدان كه هيچ دانشى همچون طلب سلامت [سلامت خواهى‏] نيست، و نه هيچ سلامتى مانند سالم بودن قلب...» [وَ اعْلَمْ أَنَّهُ لَا عِلْمَ كَطَلَبِ السَّلَامَةِ وَ لَا سَلَامَةَ كَسَلَامَةِ الْقَلْبِ...‏] [تحف العقول، النص، ص: 286]

حفظ و ارتقای سطح سلامت جامعه و حتی رفع بیماری‌ها بیشتر از آن که وابسته به دارو و تجهیزات باشد نیازمند علم بوده و اصلاح نظام تعلیم و تربیت برای اصلاح نگرش مردم نسبت به مفهوم سلامت، امری لازم و ضروری است.

 

دوم؛ اصلاح تغذیه

امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام در توصیه‌ای طولانی به کمیل بن زیاد نخعی: «اى كميل! زبان از قلب تراود و قلب با خوراك جان گيرد، از اين رو در غذايى كه قلب و جسمت را تغذيه مى‏كنى بنگر، چون اگر حلال نباشد خداوند تسبيح و شكر تو را قبول نكند.» [يَا كُمَيْلُ اللِّسَانُ يَنْزَحُ مِنَ الْقَلْبِ وَ الْقَلْبُ يَقُومُ بِالْغِذَاءِ فَانْظُرْ فِيمَا تُغَذِّي قَلْبَكَ وَ جِسْمَكَ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ حَلَالًا لَمْ يَقْبَلِ اللَّهُ تَسْبِيحَكَ وَ لَا شُكْرَك‏] [تحف العقول، النص، ص: 175]

رعایت آداب خوردن و آشامیدن و علم به طیّبات و خبیثات و عمل به آن یعنی اصلاح تغذیه؛ اولویت نخست برای تحقّق سلامت در دولت اسلامی است که از طریق اصلاح نظام معیشت مردم و به تبع اصلاح نظام تعلیم و تربیت دنبال می‌شود.

اصلاح؛ آب، نمک، نان، سرکه، شیر، روغن‌ها، گوشت‌ها و شیرینی‌جات از جمله مهم‌ترین مصادیق آن است که با حذف خوراکی‌ها و آشامیدنی‌های مضر مانند: نوشابه‌های گوناگون، ژله و پاستیل، شیرینی‌جات مصنوعی و روغن‌های تراریخته تکمیل می شود.

الف؛ رعایت آداب مصرف

خداوند متعال: «... و بخورید و بیاشامید و [لی] زیاده‌روی مکنید که او اسرافکاران را دوست نمی‌دارد.» [وَ کُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفينَ (31)] [قرآن کریم: سوره اعراف]

  1. اصلاح خوردن از جویدن غذا تا مقدار و نوع ترکیب غذا
  2. اصلاح نوشیدن از جوشاندن آب تا نحوه مصرف در فواصل زمانی گوناگون
  3. شکر نعمت های پروردگار یکتا

ب؛ پرهیز از خبیثات

خداوند متعال: «پس انسان باید به خوراک خود بنگرد.» [فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلي‏ طَعامِهِ (24)] [قرآن کریم: سوره عبس]

پرهیز از رایج ترین محصولات آسیب زا:

  1. روغن های تراریخته
  2. قند و شکر چقندر قند و دیگر شیرینی‌جات صنعتی
  3. تنقلات خطرناک مانند: ژله و پاستیل، نوشابه، چای سیاه وارداتی

ج؛ مصرف طیّبات

خداوند متعال: «ای پیامبران، از چیزهای پاکیزه بخورید و کار شایسته کنید ، که من به آنچه انجام می‌دهید دانایم.» [يا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ وَ اعْمَلُوا صالِحاً إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ عَليم‏ (51)] [قرآن کریم: سوره مومنون]

تمرکز بر اصلی‌ترین طیبات:

  1. نان سبوسدار گندم و جو با پخت خانگی
  2. نمک طبیعی
  3. سرکه خَمری

 

سوم؛ احیای نقش طبیب

امام صادق علیه السلام: «مردم هيچ آبادى‌اى از سه گروه، بى نياز نيستند كه در كار دنيا و آخرت خويش به ايشان پناه برند و چون آنان را نداشته باشند، شوربخت باشند: فقيه دانا و پرهيزگار، امير نيكوكار و فرمان روا، و طبيب آگاه و مورد اعتماد.»

[لَا يَسْتَغْنِي أَهْلُ كُلِّ بَلَدٍ عَنْ ثَلَاثَةٍ يَفْزَعُ إِلَيْهِمْ فِي أَمْرِ دُنْيَاهُمْ وَ آخِرَتِهِمْ فَإِنْ عَدِمُوا ذَلِكَ كَانُوا هَمَجاً فَقِيهٍ عَالِمٍ وَرَعٍ وَ أَمِيرٍ خَيِّرٍ مُطَاعٍ وَ طَبِيبٍ بَصِيرٍ ثِقَة] [تحف العقول، النص، ص: 321. سفينة البحار، ج‏5، ص: 278]

  1. طبیب عامل دولت اسلامی نیست! بلکه عنصری بسیار مؤثر از جامعه‌ی اسلامی است.
  2. طبیب به عنوان مهربان عالِمی خداشناس که با شناخت از عالَم هستی، انسان، علل بیماری‌ها، عوامل مؤثر در سلامت و شناخت شخص بیمار، سعی می‌کند با تقویت قلبِ تحلیل‌رفته‌ی بیمار، او را در مسیر سلامت قرار دهد.
  3. ابزار اصلی طبیب؛ رفق و محبت اوست.
  4. طبیب باید بصیر، آگاه، تیزبین و مورد وثوق و اعتماد باشد تا مردم به او و کارش اعتقاد داشته باشند.
  5. اصلاح تغذیه و تصحیح در روش خوردن و آشامیدن، ترغیب به استغفار، دعا، صدقه و صبر در بیماری؛ اولویت در کار طبیب است.
  6. توصیه به دارو و اعمال یداوی از دیگر فعالیت های طبیب برای بازگشت تسلط کامل قلب بیمار به عنوان فرمانده بدن اوست.
  7. نظارت مردمی بر اطباء سبب اقبال یا عدم اقبال عمومی به طبیبی خاص یا حتی مکتبی از مکاتب طبی گوناگون خواهد شد.
  8. دولت اسلامی برای نظارت بیشتر با تقویت قوه قضاییه خود در شرایط خاص بر طبق خواست مردم از طریق مقام قضاوت از حق مردم دفاع کرده و با اطبّاء جاهل و متخلف برخورد می‌کند که این امر در پیشگیری از تخلّفات و ارتقاء طبابت بسیار مؤثر است.

 

اهداف عملیاتی

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

وَ الْعَصْرِ (1) إِنَّ الْإِنْسانَ لَفي‏ خُسْرٍ (2) إِلاَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ (3)

 

نخستین گام؛ ایجاد باور و ایمان قلبی

خداوند متعال: «در دین هیچ اجباری نیست. و راه از بیراهه به خوبی آشکار شده است. پس هر کس به طاغوت کفر ورزد، و به خدا ایمان آورد، به یقین، به دستاویزی استوار، که آن را گسستن نیست، چنگ زده است. و خداوند شنوایِ داناست.» [لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ فقد استَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى‏ لاَ انْفِصامَ لَها وَ اللَّهُ سَميعٌ عَليمٌ (256)] [قرآن کریم، سوره بقره]

اول؛ تبیین و تفاهم

  1. شناسایی اولیاء؛ یعنی افرادی که مردم به واسطه ارتباطات مؤثر اجتماعی از ایشان حرف شنوی دارند.
  2. تفاهم در مورد مفهوم سلامت در دولت اسلامی و روش تحقق آن در جامعه‌ی اسلامی با آنان. این تفاهم بر اساس نیاز و سؤال بالفعل مردم در زمینه سلامت شکل می‌گیرد.
  3. استفاده از ظرفیت تاثیرگذاری آنان بر مردم.

اولویت در شناسایی و انتخاب این اولیاء، افراد دارای تحصیلات حوزوی مانند؛ امامان روستا و محلات هستند.

  1. اقناع و تبیین عمومی توسط اولیای اجتماعات گوناگون مانند؛ امامان روستا و محلات برای مردم بر اساس نظام مقایسه‌ی ما بین سلامت از منظر اسلام و تمدن غرب، با تشکیل جلسات گفتگو در سطح اجتماع با محوریت مساجد.
  2. ایفای نقش جدیدی به عنوان «مبلّغ سلامت» توسط این اولیاء.

خداوند متعال: «مردان و زنان باایمان، ولیّ (و یار و یاور) یکدیگرند؛ امر به معروف، و نهی از منکر می‌کنند...» [وَالمُؤمِنونَ وَالمُؤمِناتُ بَعضُهُم أَولِياءُ بَعضٍ يَأمُرونَ بِالمَعروفِ وَيَنهَونَ عَنِ المُنكَرِ ...(۷۱)] [قرآن کریم: سوره توبه]

دوم؛ تعارف

امیرالمؤمنین علی عليه ‏السلام: «درباره هر چه مى‏خواهيد از من بپرسيد قبل از آنكه مرا نيابيد.» [ثُمَّ قَالَ ع سَلُونِي [عَمَّا شِئْتُمْ‏] قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِي‏] [كتاب سليم بن قيس الهلالي، ج‏2، ص: 712]

  1. تفاهم و تبیین موضوع منجر به سؤال می‌شود.
  2. شناسایی پرسش‌گرانِ حقیقت‌جو در جلسات تبیین عمومی مفهوم سلامت.
  3. ارتباط و جذب این افراد به عنوان اشخاصی است که جلوتر از دیگران با سلامت در دولت اسلامی ارتباط برقرار کرده‌اند. چرا که پرسش، از نشانه‌های درگیرشدن شخص با موضوع است.

این افراد اغلب از فعالان مؤثر و کنشگران اجتماعی بوده که اشتیاق زیادی به کسب علم و آموختن داشته و به صورت مشخص با مطرح کردن سؤالات گوناگون از دیگر اقشار اجتماع مشخص می‌گردند.

تشکیل جلسات گفتگو و تبیین عمومی بهترین روش شناسایی ایشان می‌باشد.

سوم؛ تعلیم

امیرالمؤمنین علی عليه ‏السلام: «ای کمیل؛ به راستى كه اين قلب‌ها به مانند ظرف‌هايند، و بهترينشان فراگيرنده‏ترين آنها است، آنچه به تو مى‏گويم از من گوش دار، مردم سه دسته‏اند: دانشمند الهى و آموزنده راه نجات و عوام ناس؛ كه در پى هر بانگى مى‏دوند و با هر بادى به سوئى روند، نه به نور دانش روشنى يافتند تا راه برند، و نه به سوى دژى استوار شتافتند تا نجات يابند.» [إِنَّ هَذِهِ الْقُلُوبَ أَوْعِيَةٌ فَخَيْرُهَا أَوْعَاهَا احْفَظْ عَنِّي مَا أَقُولُ لَكَ النَّاسُ ثَلَاثَةٌ عَالِمٌ رَبَّانِيٌّ وَ مُتَعَلِّمٌ عَلَى سَبِيلِ النَّجَاةِ وَ هَمَجٌ رَعَاعٌ أَتْبَاعُ كُل‏ نَاعِقٍ يَمِيلُونَ مَعَ كُلِّ رِيحٍ لَمْ يَسْتَضِيئُوا بِنُورِ الْعِلْمِ فَيَهْتَدُوا وَ لَمْ يَلْجَئُوا إِلَى رُكْنٍ وَثِيقٍ فَيَنْجُوا‏] [تحف العقول، النص، ص: 169، الغارات (ط - القديمة)، ج‏1، ص: 89]

  1. ارتقای علمی و تربیت پرسش‌گرانِ حقیقت‌جو با اصلاح نظام تعلیم و تربیت محقق می‌شود.
  2. ساختار این نظام شامل؛

الف. رعایت تقوا

ب. سؤال و طلب

ج. هجرت

د. سکوت و دقت کامل شنونده

هـ . حفظ در ذهن

و. یاداشت‌برداری برای نشر

ز. گفتگو و مباحثه

ح. در نهایت رسیدن به مقام ایمان توسط پرسش‌گر است.

  1. پس از شناسایی و ایجاد ارتباط با پرسش‌گران و احیای نظام صالح تعلیم و تربیت برای ایشان، این افراد در قالب «سفیر سلامت» ایفای نقش خواهند کرد.

دومین گام؛ اقدام و عمل

خداوند متعال: «مَثَل کسانی که [عمل به] تورات بر آنان بار شد [و بدان مکلّف گردیدند] آن گاه آن را به کار نبستند، همچون مَثَلِ خری است که کتابهایی را بر پشت می‌کشد. چه زشت است وصف آن قومی که آیات خدا را به دروغ گرفتند. و خدا مردم ستمگر را راه نمی‌نماید.» [مَثَلُ الَّذينَ حُمِّلُوا التَّوْراةَ ثُمَّ لَمْ يَحْمِلُوها كَمَثَلِ الْحِمارِ يَحْمِلُ أَسْفاراً بِئْسَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذينَ كَذَّبُوا بِآياتِ اللَّهِ وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمين (5)‏] [ قرآن کریم: سوره جمعه]

  1. تحقق یا عمل به علمی که حالا به صورت ایمان قلبی در سفیر سلامتِ تعلیم دیده، ظهور پیدا کرده است و از اقدامات فردی آغاز و تا اقامه و احیای آن به صورت اجتماعی ادامه پیدا می‌کند.
  2. نمونه‌سازی برای الگوسازی از اقدامات؛

الف. فردی؛ مانند جویدن غذا توسط خود شخص

ب. خانوادگی؛ مانند تغییر نمک خانوار

ج. اجتماعی؛ مانند تأسیس فروشگاه محصولات سالم

موارد فوق نتیجه تطبیق ذهنیت و عینیت است.

  1. در نهایت این نمونه‌های هر چند خُرد و محدود اجرایی، توسط دیگران الگوبرداری خواهد شد.

 

سومین گام؛ توصیه و ترویج

پیامبر عظیم‌الشأن اسلام صلی الله علیه و آله: «چهار چيز بر هر عاقل و خردمندى از امّت من واجب است. گفته شد: اى پيامبر خدا! آن چهار چيز كدام‏اند؟. فرمودند: «گوش فرادادن به علم، نگهدارى، عمل و نشر آن». [أَرْبَعٌ تَلْزَمُ كُلَّ ذِي حِجًى مِنْ أُمَّتِي قِيلَ وَ مَا هُنَّ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ اسْتِمَاعُ الْعِلْمِ وَ حِفْظُهُ وَ الْعَمَلُ بِهِ وَ نَشْرُهُ] [كنز الفوائد، ج‏2، ص: 107. أعلام الدين في صفات المؤمنين، ص: 81 . بحار الأنوار (چاپ بيروت)، ج‏2، ص: 24]

  1. تبلیغ برای ترویج حداکثری مفهوم درست سلامت در جامعه با عاملیت سفیران سلامت و رسانه‌ها در سه سطح؛

الف. توصیه و تبیین فردی و چهره به چهره

ب. تبین و ترویج عمومی

ج. ترویج هنری با استفاده از بستر رسانه ها و شبکه های اجتماعی

 

  1. احیای نظام امر به معروف و نهی از منکر برای تحقّق کامل تبلیغ و نشر تولیدات محتوایی.
  2. احیای نظام امر به معروف و نهی از منکر با محتوای سلامت؛ از صحت جسمی آغاز و با سعادت انسانی تداوم می‌یابد.
  3. سفیر سلامت باید دارای شخصیتی مؤثر در اجتماع، ذی‌نفوذ و دارای ولایت در جمعی هرچند کوچک باشد تا امر به معروف و نهی از منکر او مؤثر باشد.

 

شاخص ارزیابی

شاخص ارزیابی دولت اسلامی برای سنجش سلامت در جامعه‌ی اسلامی؛

  1. کاهش مراجعات پزشکی
  2. عدم وابستگی به دارو و تجهیزات پزشکی

این شاخص به صورت دقیق، متضاد توسعه‌ی غربی مبنی بر گسترش تجهیزات پزشکی به عنوان شاخص توسعه‌یافتگی است.

 

 

متن این نوشته را از اینجا دریافت کنید.

 

مجموعه‌ی کامل آیات و روایات مرتبط با این سند را از اینجا دریافت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *